Գաճաճ գալակտիկաները, այլ ոչ թե հսկայական աստղային համակարգերն ու գերհզոր սև խոռոչները, պարզվել է՝ այն գլխավոր «լապտերներն» են, որոնք ավարտին են հասցրել մութ դարաշրջանը և Տիեզերքը դարձրել թափանցիկ: Այս եզրակացությանն է եկել աստղագետների միջազգային խումբը, որի հոդվածը հրապարակվել է Nature ամսագրում:
Տիեզերական լուսաբացը և ռեիոնացման դարաշրջանը
Մեծ պայթյունից անմիջապես հետո Տիեզերքը անթափանց տաք պլազմա էր: Մոտ 300 հազար տարի անց այն այնքան սառեց, որ պրոտոններն ու էլեկտրոնները միացան՝ վերածվելով չեզոք ջրածնի: Լույսը վերջապես կարողացավ ազատ տարածվել, սակայն ճառագայթման աղբյուրներ գրեթե չկային. սկսվեց այսպես կոչված «մութ դարաշրջանը»:
Իրավիճակը փոխվեց, երբ հայտնվեցին առաջին աստղերն ու գալակտիկաները: Դրանց ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը սկսեց իոնացնել չեզոք ջրածինը՝ «պոկելով» էլեկտրոնները ատոմներից: Այս գործընթացը, որը ստացավ ռեիոնացում անվանումը, տևեց մոտ մեկ միլիարդ տարի: Դրա ավարտին Տիեզերքը դարձավ թափանցիկ, և «վառվեց լույսը». մի դարաշրջան, որն աստղագետներն անվանում են տիեզերական լուսաբաց:
Երկար ժամանակ գիտնականները կարծում էին, որ ռեիոնացման գործում գլխավոր դերը խաղացել են զանգվածեղ պայծառ գալակտիկաները և գերհզոր սև խոռոչներ ունեցող գալակտիկաների ակտիվ միջուկները: Սակայն նոր դիտարկումները շրջեցին այս պատկերացումը:
Գաճաճ գալակտիկաները՝ թաքնված հերոսներ
Հետազոտությունը ղեկավարել է աստղաֆիզիկոս Հակիմ Ատեկը: Գիտնականներն օգտվել են բնական գրավիտացիոն ոսպնյակից՝ գալակտիկաների հսկայական Abell 2744 կուտակումից, որն ուժեղացնում է իր հետևում գտնվող հեռավոր օբյեկտների լույսը: Սա թույլ տվեց տեսնել չափազանց թույլ և հեռավոր գաճաճ գալակտիկաները, որոնք նախկինում անհասանելի էին դիտարկումների համար:
Արդյունքներն անսպասելի էին. գաճաճ գալակտիկաները մոտ 100 անգամ ավելի շատ էին, քան խոշորները: Ընդ որում, դրանց ընդհանուր ճառագայթումը ուլտրամանուշակագույն տիրույթում չորս անգամ գերազանցեց նախկին տեսական գնահատականները:
«Էներգիայի այս տիեզերական աղբյուրները միասին ճառագայթում են ավելի քան բավարար էներգիա՝ ռեիոնացումն ավարտելու համար: Չնայած իրենց փոքր չափերին, դրանք հսկայական ազդեցություն են ունենում ողջ Տիեզերքի վիճակի վրա», — նշել է Հակիմ Ատեկը:
Ինչո՞ւ է սա կարևոր
Վաղ Տիեզերքի գաճաճ գալակտիկաները շատ ավելի բազմաթիվ և ակտիվ էին, քան ենթադրվում էր: Դրանց փոքր զանգվածը և ցածր մետաղականությունը թույլ էին տալիս աստղերին արձակել զգալիորեն ավելի շատ իոնացնող ուլտրամանուշակագույն լույս: Արդյունքում հենց այս «փոքրիկները» կարողացան հավաքական ուժերով «ճեղքել» չեզոք ջրածնային մառախուղը և տիեզերքը դարձնել թափանցիկ:
Առայժմ հետազոտությունն ընդգրկում է երկնքի միայն մի փոքր հատված Abell 2744 ոսպնյակի տեսադաշտում: Գիտնականները դեռ պետք է հաստատեն եզրակացությունները տվյալների ավելի լայն ընտրանքի վրա, այդ թվում՝ James Webb տիեզերական աստղադիտակի օգնությամբ: Այնուամենայնիվ, աշխատանքն արդեն իսկ համարվում է տիեզերական լուսաբացի մեխանիզմի ամենահամոզիչ բացատրություններից մեկը:
Կարճ ասած
Վաղ Տիեզերքի գաճաճ գալակտիկաները վճռորոշ դեր են խաղացել ռեիոնացման գործընթացում. դրանք ապահովել են բավարար քանակությամբ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում՝ չեզոք ջրածինը իոնացնելու և Մեծ պայթյունից մոտ մեկ միլիարդ տարի անց Տիեզերքում «լույսը վառելու» համար: Abell 2744 կուտակման շնորհիվ աստղագետները պարզել են, որ նման գալակտիկաները հարյուրավոր անգամ ավելի շատ են, քան մեծերը, իսկ դրանց գումարային հզորությունը զգալիորեն գերազանցում է նախկին կանխատեսումները: Nature ամսագրում հրապարակված այս աշխատանքը փոխում է պատկերացումները տիեզերական «մութ դարաշրջանի» ավարտի մասին